Stadsboerderijen

© Klaas Bouwer; digitale bewerking 13-10-2017 Mark van Loon/Stichting Noviomagus.nl

Wandeling langs Nijmeegse stadsboerderijen

door Klaas Bouwer

Inleiding

In Nijmegen hebben, net zoals in veel andere steden, vroeger tientallen stadsboeren gewoond in zogenaamde stadsboerderijen: woningen met een stal voor rundvee en varkens en vaak ook een mestopslag. In 1814 stonden binnen de wallen nog bijna 200 stadsboerderijen, waarbij in 99 panden twee of meer koeien werden gehouden.

In 1817 werden in de binnenstad nog 389 koeien en 216 paarden gehouden. Inwoners met een ander beroep hielden vaak slechts 1 of 2 koeien. De meeste burgers hielden ook een of twee varkens in een schuurtje of aanbouw voor eigen gebruik.
Na de ontmanteling van de vestingwerken (1875-1876) is het aantal boeren in de binnenstad snel afgenomen, mede door de strengere gezondheidswetgeving vanaf rond 1890. In 1911-1917 werd nog op 48 adressen vee gehouden, in totaal 96 stuks rundvee en veel varkens. Veel restanten van stadsboerderijen gingen verloren in WOII.
De boeren hadden hun akkers buiten de stadswallen liggen, vee weidde men in de Ooijpolder of op de heide. Buiten de wallen lag een zone die vrij van bebouwing moest blijven omdat Nijmegen een vestingstad was.

Routebeschrijving


1. Ziekerstraat 116
In de Ziekerstraat stonden in 1868 nog 12 stadsboerderijen, in 1917 nog 5.
Het pand Ziekerstraat 116 was zoals veel boerderijen smal en lang. Het woongedeelte lag rechts, links was achter de grote deur een binnenplaats waarlangs de stallen bereikbaar waren. Hooi en stro werden door het luik boven de baanderdeur naar de zolder gebracht. In 1917 woonde hier boer Verwey, hij hield toen nog 6 koeien. Alleen de gevel is nu nog herkenbaar als stadsboerderij, binnen is alles verbouwd.
Langs de Tweede Walstraat lagen tot 1874 de stadsmuren en -wallen. Vaak werd daartegenaan mest en stadsvuil gedumpt. Aan de Vlaamsegas stonden in 1911 nog 2 stadsboerderijen (westzijde, met lage daken).


Karrengas 3


2. Karrengas 3
Aan de Karrengas stonden een aantal boerderijen. Nummer 3 is helaas de enige stadsboerderij die op de gemeentelijke lijst van monumenten staat (zonder schildje). Links lag de woonruimte, rechts de stal (in 1912 kolenberging, hier woonde kolenhandelaar Biessels) met daarachter een kleine open plaats. Het huis was één geheel met een boerderij aan de Zwanengas (thans Piersonstraat).
In de Bloemerstraat stonden rond 1817 nog 8 boerderijen, de meeste aan de noordkant.

3. Door de Zeshuizenhof bereiken we de Regulierstraat. Hier is behalve nr. 124 nog redelijk herkenbaar als stadsboerderij nr. 66. Ook nr. 73 is een kleine boerderij geweest. In 1817 stonden hier 5 boerderijen, in 1917 nog 4, waarin toen 13 koeien werden gehouden.
Langs de Doddendaal en de Parkweg gaan we naar de Lange Hezelstraat. Dit was voor 1940 een straat van winkels, werkplaatsen en stadsvilla's, bewoond door onder meer leden van de families Rappard, Quack en Knippinck. Toch had men hier nog vier adressen waar vee werd gehouden, alle aan de noordkant.


Bottelstraat 15


4. De Bottelstraat had vier boerderijen, waarvan één op de hoek met de Lange Hezelstraat (gecombineerd met stalhouderij) stond. Een andere boerderij stond op de hoek met de Kloosterstraat.

5. Aan de Papengas stond aan het begin rechts één boerderij en halfweg een andere, waar in 1917 nog in totaal 12 koeien werden gehouden.

6. Nijmegen had ook enkele herbergen waar vee op stal stond. Op de hoek van de Ganzenheuvel-Lange Hezelstraat hield S. van der Wedden in 1817 achter zijn herberg 'De Star' 12 koeien en 4 paarden. In 1854 werd De Ster verkocht; "ruimte voor 6 koebeesten en 25 à 30 paarden".

7. Ook in de Houtstraat stonden in 1817 2 boerderijen (waarvan één op nr. 60) in 1817 samen 6 koeien. De voormalige stadsboerderijen zijn in het centrum van de binnenstad het eerst verdwenen, er kwamen woonhuizen en winkels voor in de plaats.

8. In de Pauwelstraat hield P. Kloosterman waar nu nr. 5-7 staat, in 1817 nog 2 koeien. In de omgeving van het Arsenaal vond men geen stadsboerderijen. Wel werden hier in de kazernegebouwen veel paarden gehouden, die voor de stadshygiëne ook problemen opleverden.

naar Stadswandelingen naar Gastredactie-overzicht

Reactiepagina
Reactie 0:

Klaas Bouwer, 15-10-2017: Wandeling Stadsboerderijen
Reactie 1:

Ans van Cromvoirt, 12-11-2017: Ik ben in 1950 geboren op Bottelstraat 6. In dat pand was een kruidenierswinkel. Op nr 4 woonde een gezin met de naam van Megen. Tussen dat huis en de winkel hadden we een stal met hooizolder die toen in gebruik was als opslagplaats. Op no 8 woonde een smid Hendriks, hij had een smidse aan huis en woonde met zijn gezin daarboven. Dan kwam de boerenbond en daarna de melkhandel van Dientje Reuskens volgens mij.
Tegenover ons huis was toen nog een stadsboerderij. Daar heeft nog een schillenboer in gewoond. Later is dat huis en de stal ernaast afgebroken en heeft garage van Bon die plaats ingenomen.
Op de hoek was een winkel met visspullen.
Reactie 3:

Albert Cloosterman, 12-11-2017:
Beste Ans, u bent geboren in 1950 in de Bottelstraat nr. 6. Wellicht interessant te weten dat mijn grootvader Jan Cloosterman in 1871 is geboren in de Bottelstraat nr. 7. U kunt dit lezen in mijn artikel: Het gezin van slager Piet Cloosterman, Dommer van Poldersveldtweg 55.
Beste Klaas Bouwer, weet u zeker dat P. Kloosterman in de Pauwelstraat niet een schrijffout is en Cloosterman moet zijn?
Reactie 4:

Klaas Bouwer, 13-11-2017:
Beste Albert, het kan ook Cloosterman zijn, de schrijfwijze hing soms af van de ambtenaar. In de lijst van 1817-1818 staat Ant. Kloosterman.
Nog wat informatie over de Bottelstraat, uit een inspectie in 1911 (RAN, Gezondheidscommissie inv. nr. 2222): Albers, Bottelstraat 9 hield 2 koeien, Gelderman, Bottelstraat 15 hield 5, H. Klaassen op nummer 31 hield 3 en een kalf, Fr. Verwey op nr. 49 3, en H. Willemse op nr. 32-34 hield 5 koeien.
Reactie 5:

Albert Cloosterman, 13-11-2017: Beste Klaas, het barstte van de koeien in de Bottelstraat. Het is dan ook niet voor niets dat mijn vader slager is geworden.

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: